نويسنده: نغمه عقيلي

گرگان - کاخ آغامحمدخان قاجار نخستين بناي دوره قاجاريه در ايران که براساس مدارک تاريخي توسط وي در 223 سال پيش در گرگان ساخته شده، در حال حاضر يک درمانگاه عمومي است و در شرايط نامناسبي نگهداري مي شود.

 اين کاخ در سال 1165 خورشيدي در باغ معروف به «عباس خاني» احداث شده و بعدها پهلوي اول نيز در 600 متري اين کاخ، کاخ خود را بنا كرده است. اکنون ساختمان هاي اداري و مسکوني، دور تا دور کاخ قاجاري را گرفته و تنها معدودي از درختان کهنسال باغ قديمي باقي مانده است.
    سال گذشته وقتي ساختمان جلوي کاخ براي ساخت پارکينگ طبقاتي تخريب شد، مردم براي نخستين بار کاخ قديمي شهر را که سال ها پشت بناهاي مختلف از نظرها پنهان مانده بود، ديدند.
    اين کاخ قاجاري به ديوانخانه ساري و تخت مرمر تهران شبيه بوده و جيمز موريه، جهانگردي که 194 سال پيش از اين کاخ ديدن کرده، از در ورودي بزرگ طلاکاري و نقاشي شده باغ که اکنون اثري از آن برجاي نيست، خبر داده و نوشته جلوي در ورودي، ميداني است که به در اصلي کاخ منتهي مي شود. از در ورودي راهي کشيده که دو طرف آن را درختان مرکبات کاشته بودند و همه پر بار بود. آخرين قسمت اين راه به ديوانخانه عالي مي رسيد که دو ستون عظيم چوبي دارد که بر روي آنها نقوشي از قهرمانان قديم ايران ديده مي شود. در دو طرف ديوانخانه اتاق هاي وسيعي است که نقاشي هاي زيبايي دارد. از آنچه موريه توصيف کرده، اکنون خبر چنداني نيست و به جاي محوطه پر درخت روبه روي کاخ، سيلوي بزرگ آجرنمايي در حريم بنا و در فاصله 4 متري آن احداث و سازه بزرگ ديگري نيز در کنار آن در حال ساخت است.
    در مورد دخل و تصرف هاي ديگر نيز تخريب سر ستون منقوش، خسارت به کفپوش هاي داخلي، تعويض پنجره هاي چوبي با فلزي، تخريب نقاشي ها، تزئينات داخلي و آسيب به بدنه بيروني و داخلي بنا را مي توان برشمرد به طوري كه داخل بنا در حال فرسايش است، سقف و کفپوش ها نياز به مرمت دارد و ديوارها نيز رنگ آميزي شده است.
    حسين دباغ، کارشناس ميراث فرهنگي با بيان اين که شيوه نگهداري از اين بنا بسيار نامناسب است، اضافه مي کند: کاربرد درمانگاه از يک کاخ، عملکردي نامناسب است اما اين کاخ در صورت مرمت مي تواند به عنوان موزه تغيير کاربري دهد، هر چند که ساخت سيلو و پارکينگ، نماي آن را کور کرده است.
    وي مي افزايد: اين بنا در منطقه حکومت نشين استرآباد قرار داشته که شامل محوطه هاي تاريخي و بناهاي ارزشمندي است اما تنها کاخ پهلوي در آن مرمت شده است. اين منطقه 200 سال ارگ حکومتي شهر بود و نقطه مهمي است که به طراحي شهري، مديريت و برنامه ريزي نياز دارد.
    در اين منطقه ساختمان هاي شهرباني، قنسولگري، مدرسه ايرانشهر، دارايي، شهرداري، کاخ پهلوي، خانه شايگان، خانه دارايي ها و کمي دورتر سردر لشكر 30 پياده گرگان و کاخ دادگستري از بناهاي بسيار ارزشمند تاريخي و فرهنگي بافت قديم گرگان هستند که با وجود سه باغ بزرگ پارک شهر، باغ عباس خاني و قنسولگري محوطه اي تاريخي به همراه بناهاي ارزشمند قديمي را تشکيل داده اند که قسمت حکومتي شهر بوده است. تمامي اين بناها اکنون در دست سازمان هاي مختلف است و وضعيت مرمت و ثبت آنها مشخص نيست.
    دباغ مي گويد: سازمان ها با الحاق سازه هاي مختلف هم از لحاظ تاريخي و هم فرم و هندسه بناها را به هم مي زنند و تا تکليف مالکيت اين بناها مشخص نشود، کار زيادي نمي توان انجام داد مگر آن که خود سازمان ها در اين زمينه کمک کنند اما اين کار نياز به برنامه ريزي و اجراي دقيق دارد.
    هم اکنون در جوار کاخ آغا محمدخان قاجار، پارکينگ طبقاتي با سه طبقه زيرزمين توسط بخش خصوصي در دست ساخت است که هيچ گونه تابلويي براي مشخص شدن هويت مالک آن وجود ندارد.
    حميد عمراني رکاوندي، معاون ميراث فرهنگي گلستان با تاکيد بر اين که کاخ آغامحمدخاني از آثار ثبت شده کشور است، مي گويد: در زمينه مرمت اين کاخ به هماهنگي با سپاه استان که مالکيت کاخ را دارد نياز است و از سويي دولت نيز در بخشنامه اي تاکيد کرده تمامي کاخ هايي که در پادگان هاي نظامي واقع شده، بايد به ميراث تحويل داده شود و هرگونه ساخت و ساز در اطراف آن بايد با هماهنگي اين سازمان انجام شود.
    وي در مورد تخريب هاي ايجاد شده در کاخ مي گويد: بيشتر از اين که کاخ آسيب ديده باشد، ساخت و سازهايي اطراف آنجا انجام گرفته که حريم کاخ به عنوان يک اثر ثبتي رعايت نشده است.
    عمراني اشاره مي کند: تاکنون موفق به ديدار نزديک با مسئولان پادگان نشده ايم اما از لحاظ مرمت اين بنا، مشکلي بين دو سازمان وجود ندارد و در صورتي که ساختمان کاخ قاجار تخليه و به ميراث سپرده شود، اين بنا به کاخ موزه تبديل خواهد شد.

ایران
21/09/1388