نويسنده: احسان يغمايي، باستان شناس

در روزهاي اخير، در كمال ناباوري، باز هم شاهد تجاوز آشكار و گسترده يي به ميراث فرهنگ و تاريخ كشورمان در شوش هستيم. برپايي هتل «امير زرگر»، ضربه هولناكي به ميراث، تاريخ و فرهنگ ماست كه در 30 متري مجموعه آپاداناي شوش با سكوت سازمان ميراث فرهنگي پي ريزي مي شود. اما چرا شوش چنين سرنوشت تلخ و دردناكي را تجربه مي كند؟

«مجموعه باستاني شوش» همه گونه قابليتي دارد. از نظر تاريخي و دستاوردهاي بشري شوش در جهان يگانه است. شوش يكي از خاستگاه هاي ابداع خط در جهان است. دو امپراتوري جهاني (عيلام و هخامنشي) پايتخت شان شوش بوده است. متفكران و سردمداران يوناني كه امروزه اروپا و جهان غرب اينچنين به آنها مي بالند در سده هاي پنجم تا سوم پيش از ميلاد مسيح، شوش و امپراتوري هخامنشي را ستايش مي كرده اند و به نظم و انضباط و قدرت و شكوه شوش غبطه مي خورده اند. از نظر چشم انداز فرهنگي هم شوش قابليت هاي منحصر به فردي دارد: مجموعه يي باستاني كه در يك جغرافياي ويژه شكل گرفته. جوامع انساني مستقر در شوش از چند هزاره پيش با جغرافيا به تعاملي مثال زدني رسيده بودند. براي نمونه مي توان به رود شائور و رود كرخه اشاره كرد، كه رود شائور در دوره عيلامي و هخامنشي به بهترين نحو مورد استفاده قرار گرفته و نقشي اساسي در شهر شوش داشته است. نخلستان هاي شوش، بيشه زارهاي كرخه و دز كه آشورباني پال از آن با عنوان «بيشه زارهاي مقدس عيلام» ياد كرده، زماني مامن شير ايراني بوده كه در سده اخير منقرض شده است. اينها از جمله مهم ترين عناصر تشكيل دهنده چشم انداز فرهنگي و طبيعي شوش هستند. بايد اقدام كرد. بايد دست به عمل زد. بايد اين چشم انداز طبيعي و فرهنگي را دوباره احيا و از آن حراست و حفاظت كرد.
    
    مي توان شوش را از ديدگاه موضوع «چشم انداز فرهنگي» بررسي كرد. «چشم انداز فرهنگي» شامل تمامي ويژگي هاي ميراث ملموس، ناملموس و تنوعات زيست محيطي و فرهنگي است. در سازمان ميراث جهاني يونسكو از سال 1992 ميلادي اصطلاحي با عنوان «چشم انداز فرهنگي» براي ثبت آثار فرهنگي در نظر گرفته شده كه در كشور ما از آن غفلت شده است. «چشم انداز يا منظر فرهنگي»، بنيادي ترين تلاش هاي بشري براي تامين سرپناه، پوشاك، غذا، تفريح، آيين و عبادت و ابعاد ديگر زندگي را بازتاب مي دهد كه شامل شواهدي درباره خاستگاه و توسعه فرهنگ هاست. بايد برنامه ريزي و مديريت كرد. از دانش هاي چندرشته يي بهره گرفت. هم اكنون ميراث فرهنگي ما از فشارهاي ناشي از توسعه عمراني، صنعتي و كشاورزي بدون در نظر گرفتن زيرساخت هاي فرهنگي آسيب ديده است. اگر نمي توان اين آسيب ها را متوقف كرد بايد از عوارض آنها كاست. نبايد گذاشت تنبلي و سستي باعث تخريب همه چيز شود. ركودي كه امروزه بر سازمان ميراث فرهنگي ما سيطره دارد، مانع هر اقدامي است. سازمان ميراث فرهنگي بايد پويا، خلاق و راهگشا باشد. بايد براي جامعه راه حل هاي فرهنگي ارائه كند.
    
    ثبت ميراث فرهنگي، معنوي و زيست محيطي شوش در فهرست ميراث جهاني، اداي دين اندكي است كه كشوري را براي سه هزار سال در مقابل تجاوزات مستمر دولت شهرهاي سومري، اكدي، بابلي و آشوري نگاه داشتند و زماني كه زير ضربات خردكننده آشورباني پال شاه خونريز آشور خاموش شد، به هخامنشيان پيوستند و فرهنگ، هنر، آيين ها و عناصر گوناگون تمدن عيلامي به دوره هخامنشي و دوره هاي پس از آن انتقال يافت. اهميت شوش تنها به دوره عيلامي و هخامنشي نيست. يكي از مهم ترين دلايل اهميت شوش تداوم زندگي طي زماني به درازاي هفت هزار سال است. يعني از هزاره هاي تاريك پيش از تاريخ تا روزگار ما زندگي در شوش تداوم داشته است. در شوش، يك ميراث عظيم معماري و شهرسازي از دوره عيلامي وجود دارد كه پشتوانه تاريخي و فرهنگي ماست و اكنون كمر به ويراني آن بسته اند. حرم مطهر دانيال نبي(ع) هم در سايه امنيت همين پايتخت عيلامي و هخامنشي در آنجا شكل گرفته است. شوش مجموعه يي غني از دوره هاي اشكاني و ساساني و اسلامي نيز هست. يكي از نخستين مساجد اسلامي ايران بر فراز تپه هاي شوش بنياد گذاشته شده است.
    
    يكايك اينها مي توانند دلايلي نيرومند و مستند براي ثبت جهاني شوش باشند. بي جهت نبوده كه شوش يكي از نخستين نقاط جهان است كه باستان شناسي در آن متولد شده و كاوشگران و سياحان اروپايي با سماجت تمام و در رقابتي جانفرسا اقدام به اجراي طرح ها و مقاصد خود كرده اند. شوش از جمله جاهايي است كه نخستين كوشش ها براي تدوين روش هاي باستان شناسي به عنوان يك رشته علمي در آن انجام شده و از اين نظر يك موزه مدرن به شمار مي رود. با وجود اين همه امتياز، عجيب نيست كه چرا فرانسوي ها همه ساله درخواست شان را براي از سرگيري كاوش و پژوهش در شوش تكرار مي كنند و ما همچنان مثل بسياري ديگر از مراكز تمدني خويش به اهميت شوش پي نبرده ايم و آن را به حال خود رها كرده ايم. اينك اين شوش است كه اينچنين تنها مانده و چشم انتظار فرزندان امروز ايران زمين است.
    
اعتماد
17/03/1388